Zafu to poduszka do medytacji. Czy duchowe przebudzenie zaczyna się właśnie od siedzenia?

Jak wygląda siedzenie na zafu?

Obejrzyj filmy „Baraka” lub „Samsara” w reżyserii Rona Fricke’a. Brak dialogów, mnisi na poduszkach, zbliżenia na twarze pogrążone w kontemplacji. Dobrym wyborem będzie też „Mały Budda”. Keanu Reeves jako Siddhartha siedzi na zafu i pokazuje, że duchowe przebudzenie zaczyna się właśnie od siedzenia.

Testowałam zafu najpierw w pozycji półlotosu, ale moje biodra nie podzieliły entuzjazmu. Przerzuciłam się więc na seiza – rodzaj płaskiego klęczenia z poduszką wsuniętą między stopy. I choć to dalej nie był relaks w spa, to jednak pozwoliło mi usiedzieć w miarę nieruchomo. I to było najważniejsze. Wybrać taką pozycję, w której nie będę się wiercić i zmieniać jej w trakcie medytacji.

Zafu nie obiecuje komfortu

Oświecenie w 20 minut? Zapomnij! Emmanuele Carrѐre miał rację. Przyszły za to ból kolan, cierpnące nogi i to nieznośne swędzenie nad okiem, które pojawia się tylko wtedy, gdy postanowisz się nie drapać. Ale to właśnie tam, na tej poduszce, zaczęłam rozumieć, czym jest zgoda na niewygodę. Oczywiście nie od razu to pojęłam.

Jednak szybko przekonałam się, że źródłem impulsów, rozpraszających i odciągających umysł od skupienia na oddychaniu, było moje ciało. Z reguły jeśli przez dłuższą chwilę siedzisz nieruchomo w jakiejkolwiek pozycji, organizm zaczyna podnosić larum: a to swędzi, a to drętwieje, a to coś uciska. Nawet jeśli polegujesz na najwygodniejszym fotelu świata, ciało się po pewnym czasie męczy, a co dopiero, gdy siedzisz na kawałku bawełny wypchanym łuską gryki o wymiarach trzydzieści kilka na kilkanaście centymetrów. 

Zazwyczaj w reakcji na niewygodę instynktownie zmieniasz pozycję, nawet nie zdając sobie z tego sprawy. Jednak medytacja to inna bajka. Tu należy oprzeć się takim impulsom i nie uciekać. Dlaczego? Jak naucza amerykański terapeuta, pionier mindfulness Jon Kabat-Zinn, niewygoda, która trafia do naszej świadomości, staje się częścią bieżącej chwili. A to czyni ją wartą uwagi i obserwacji.

Przypomniałam sobie jego słowa w połowie pierwszej sesji, kiedy plecy zaczęły pulsować bólem, biodra jęknęły w proteście. Niewygoda rosła, a wraz z nią pragnienie ulżenia ciału i zmiany pozycji. Mój umysł tracił równowagę, stawał się niezadowolony i napięty. Przestałam się skupiać na oddechu. W głowie pojawiły się natarczywe myśli: „Nie wytrzymam, ile jeszcze czasu zostało? To boli!”. 

Uległam. Zmieniałam pozycję nieustannie

Ale wiecie co? Przyszedł ten dzień, kiedy już nie musiałam, chociaż odczucie niewygody nie minęło. Plecy, kolana bolały. Już wydawało się, że znowu nie wytrzymam, ale moja obserwacja na owym „nie wytrzymam” sprawiła, jakbym to odczucie nieco rozepchała – jak za ciasny but. Tak jakby moje „nie wytrzymam” rozszerzyło się o „a może jednak tak”. 

Jakbym znalazła nieco luzu w nieluźnej przestrzeni. Luzu nie tyle fizycznego, bo nadal bolało, co psychicznego. W tym wszystkim, co było dotąd nieznośne, zrobiło się znośniej. To odkrywcze dla mnie doświadczenie sprawiło mi swego rodzaju przyjemność. Nie, nie chodzi o masochistyczne cieszenie się bólem, ale o to, że zaczęła się prawdziwa praktyka. Ten moment, kiedy ciało woła ratunku, staje się najciekawszy. 

 Filozofia Siddharthy opiera się na medytacyjnym bezruchu i zgodzie na to, co jest

Zaczęłam się temu zjawisku przyglądać, zamiast dążyć do jego zmiany. Czasem wystarczy po prostu przestać się szarpać, obserwować swój dyskomfort i zauważyć, że po jakimś czasie on nieco przechodzi. Bezruch i zgoda na to, co jest – to najważniejszy trening. Rozwijanie elastyczności, która pozwala zaakceptować wszystko, co się pojawi, to jedna z najbardziej charakterystycznych i cennych zalet uważnej medytacji. 

Jak napisał Jon Kabat-Zinn w książce „Życie, piękna katastrofa”: „Staramy się siedzieć wraz z uczuciami niewygody, może niekoniecznie, aż do punktu bólu, ale dłużej niż wynikałoby to z naszych normalnych reakcji. Nie odganiamy ich tylko dlatego, że ich nie lubimy. Pojawia się wówczas odkrycie, że nawet w fizycznym dyskomforcie można się odprężyć”. A to często łagodzi intensywność bólu. 

W słynnej powieści Hermanna Hessego „Siddhartha” młody bohater wyrusza w świat, by szukać sensu życia. Choć nie ma tam zafu jako fizycznego obiektu, cała filozofia Siddharthy opiera się na medytacyjnym bezruchu i zgodzie na to, co jest, czyli tym, co ćwiczymy na poduszce.

Dźwięk to tylko dźwięk

W swojej książce „Dlaczego buddyzm jest prawdziwy” Robert Wright opisuje, jak podczas ostrego, przeszywającego bólu zęba, który ostatecznie wymagał leczenia kanałowego, zamiast panikować, usiadł i zaczął go obserwować. Zauważył, że ból nie jest jednorodny – czasem się nasila, czasem łagodnieje. A chwilami brzmi niemal pięknie. Ma rytm, siłę, formę. Porównał to do przejścia od „auuu” do „ooo”. 

Przypomniałam sobie ten fragment pewnej bezsennej nocy, gdy bolała mnie ósemka. Zamiast walczyć, spróbowałam zobaczyć, jaki ten ból ma kształt, puls, czy jest stały, czy zmienny. Nie zrozum mnie źle, to nie jest manifest – nie idź do dentysty, medytuj. Jednak zamiast działać w trybie „reakcja natychmiast”, daj sobie chwilę. Może wystarczy oddech, a może nie wystarczy i trzeba szybko umówić stomatologa. Chodzi o to, byś to ty decydował, a nie twój ból.

Ten sam Wright opowiada dalej, jak podczas odosobnienia próbował medytować pomimo hałasu płynącego z budowy. W ośrodku stawiano nową część mieszkalną. Przypominam, że medytacja to w dużym stopniu akceptacja otaczającej rzeczywistości – takiej, jaka jest.

Wright stanął na wysokości medytacyjnego zadania. Zamiast uciekać (lub oszaleć), zaczął się wsłuchiwać. Nie tylko uwolnił się od myśli, że są to nieprzyjemne dźwięki, lecz im bardziej zanurzał się w fale emitowane przez młoty i piły, tym bardziej brzmiały mu jak muzyka.

To samo mówił tajski mnich Ajahn Chah, któremu podczas medytacji przeszkadzały odgłosy świętowania w sąsiedniej wiosce: „Dźwięk jest tylko dźwiękiem. To ja wychodzę i go drażnię. Jeśli zostawię go w spokoju, nie będzie mnie denerwować”.

Umiejętność znoszenia dyskomfortu

Sposób, w jaki siedzisz na poduszce, bardzo przypomina to, jak przechodzisz przez życie. Kiedy coś boli, pierwszym impulsem jest ucieczka. Zmień pozycję. Zmień sytuację. Zmień relację. Zmień wszystko, byle nie czuć bólu. A zafu mówi: zostań na chwilę z lękiem, nudą, milczeniem, niedopasowaniem, ze złością. Z tym, że nic nie dzieje się tak, jak chcesz...

Właśnie wtedy, gdy nie uciekasz, tylko siadasz i oddychasz, coś się zmienia. Może nie świat, nie sytuacja, ale ty. Jak pisze Emmanuel Carrѐre: „Wszystko, co się dzieje przez ten czas, w którym siedzimy bez ruchu i w milczeniu, zmienia się. Pozycja, oddech, myśli. Wszystko się zmienia, ponieważ tak czy inaczej wszystko się zmienia, ale wszystko się zmienia również dlatego, że to obserwujemy”.

Tu kolejne ważne zastrzeżenie. To nie jest tekst o tym, że trzeba znosić cierpienie w milczeniu. Ani że „prawdziwy rozwój zaczyna się poza strefą komfortu” – bo to już było. Zgoda na niewygodę nie oznacza rezygnacji z działania. Oznacza jedynie, że przestajesz z nią walczyć i usilnie dążyć do jej likwidacji. Taka umiejętność przydaje się nie tylko na poduszce, ale też kiedy stoisz w korku, kiedy twoje dziecko po raz trzeci pyta o to samo, albo kiedy szef przysyła maila o 22.37.

Pamiętasz Liz z „Jedz, módl się, kochaj”? Kiedy w Indiach siada na poduszce i próbuje medytować, jej ciało i umysł urządzają bunt. „Siedziałam jak sparaliżowana, próbując nie myśleć. Myślałam o wszystkim” – zauważa. Zafu nie mówi: znajdź rozwiązanie. Zafu mówi: bądź z tym, co jest. Siadasz i zaczynasz mówić sobie ciche „okej”.

Okej, że boli. Okej, że trudno. Okej, że dzisiaj moje myśli są jak pchły na psie. I właśnie od tego „okej” wszystko zaczyna się zmieniać. Świadoma praca z niewygodą – fizyczną czy emocjonalną – buduje w tobie coś więcej niż odporność. Buduje spokój. I to taki, który może się przydać w naprawdę stresujących sytuacjach życiowych.

Co na to neuronauka?

A jeżeli brzmi to zbyt ezoterycznie, oto twardy argument, osadzony w neuronauce. Robert Wright powołuje się we wspomnianej książce na skany mózgu, które pokazują, że w odczuwanie bólu fizycznego są zaangażowane te same obszary, co w cierpienie związane z odrzuceniem społecznym. Innymi słowy, nieszczęśliwa miłość i skręcona kostka to dla mózgu bardzo podobne doświadczenia. 

Wright przywołuje też odkrycia prof. Matthew Liebermana, neuropsychologa z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, pioniera społecznej neurokognitywistyki, autora książek. Według niego mózg reaguje na ból i przyjemność społeczną w taki sam sposób, jak na ból i przyjemność fizyczną.

Skoro umiesz wytrwać w mrowieniu nóg czy bólu kręgosłupa bez natychmiastowej reakcji, łatwiej też znieść subtelniejsze, ale równie bolesne doświadczenia społeczne. W pracy nikt nie pyta o twoje zdanie? W towarzystwie nikt nie zauważa twojego komentarza? To boli jak skurcz w nodze podczas siedzenia na zafu. Nie musisz od razu wchodzić w narrację obrony ani ataku. Jeśli nauczysz się nie reagować, tylko zauważać, oddychać, obserwować, ból odejdzie. Jeżeli go nie zaczepiasz, on zniknie.

Kolejny klasyk – ktoś nie odpowiada na wiadomości. Nie odwzajemnia twoich uczuć. Odrzucenie boli, ale medytacja oswaja z tym, że uczucia przychodzą i odchodzą. Że nie trzeba ich natychmiast zalewać rozrywką, telefonem czy jedzeniem. Można usiąść i przeżyć to jak ból kolana na zafu. Można trenować bycie z tym, co niezręczne, nijakie, niekomfortowe. Jeśli możesz zostać z fizycznym cierpieniem, łatwiej zostać ci z odrzuceniem, wstydem, lękiem. Nie jako ofiara, tylko jako świadek. A to już bardzo dużo.

tekst: Ewa Stępień
fot. Shutterstock

Artykuł pochodzi z miesięcznika "Wróżka"
Nr 12/2025 w sprzedaży od 13 listopada! Do nabycia w kioskach lub prenumeracie